مقدمه

بيوتكنولوژي، نسبت به فناوري‌هاي كليدي و نوين ديگر، اميد زيادتري را در بين كارشناسان كشورهاي در حال توسعه براي ورود به بازار جهاني بوجود آورده ‌است؛ به عنوان مثال در مقايسه با فناوري اطلاعات، گسترة توزيع منطقه‌اي بيوتكنولوژي نسبت به دهة هشتاد ميلادي، بسيار زيادتر شده است. شواهد و مثال‌هاي موجود نشان مي‌دهند كه فعاليت‌هاي مشترك و همكاري‌هاي بين‌المللي، اهميت زيادي در تكامل بيوتكنولوژي در كشورهاي درحال توسعه داشته‌اند و لذا امروزه اين نوع همكاري‌ها روند روبه رشدي را در اين عرصه نشان مي‌دهند.

عدم وجود بازارهاي آزاد براي محصولات يك فناوري و به روزنگه‌داشتن دانش فني، دو چالش اساسي در راه ورود كشورهاي در حال توسعه به بازار جهاني بيوتكنولوژي محسوب مي‌شود. در ادامه به دو مثال موردي در ارتباط با استفاده از پتانسيل‌هاي همكاري بين‌المللي براي رفع اين چالش‌ها و تجاري‌سازي محصولات بيوتكنولوژي اشاره مي‌شود:

مثال اول: شركت بيوتك‌هربر در كوبا

كوبا از طريق ايجاد شركت بيوتك هربر (Herber Biotech) به عرصه تجاري‌سازي محصولات بيوتكنولوژي وارد شد. اين شركت در سال 1998، حدود 290 ميليون دلار واكسن هپاتيت B و ديگر محصولات دارويي را به 34 كشور دنيا صادر نمود. درحال حاضر اين شركت در 50 كشور دنيا، نمايندگي دارد و از اين طريق محصولات خود را به فروش مي‌رساند.
شركت مذكور براي گسترش بازار خود، در سال 2001 سرمايه‌گذاري مشتركي را با شركت داروسازي كي (Kee) در هند انجام داد و به اين ترتيب بازار مناسبي را در هند بدست آورد. محصول اصلي شركت مذكور، يك نوع استرپتوكيناز نوتركيب است كه اصطلاحاً كارديواسترپ ناميده مي‌شود (اين پروتئين براي حل لخته خون در عروق استفاده مي‌گردد). از لحاظ اقتصادي درآمد سالانه آن، حدود 11 ميليون دلار و بازار جهاني آن ساليانه 30 درصد رشد دارد.

اين تجربة كوبا نشان مي‌دهد كه شناخته‌شدن در بازارهاي جهاني، نيازمند داشتن روابط قوي با ساير رقباي داراي شبكه‌هاي خارجي به ويژه رقبايي با شبكه‌هاي بزرگ فروش، مي‌باشد. به اين دليل برخي از محصولات بيوتكنولوژي آن كشور مانند واكسن هپاتيت B توسط شركت پيفزر (Pifzer) كه يك شركت چندمليتي با منشاء آمريكايي است، فروخته مي‌شوند.

مثال دوم: شركت Biocon هند

از مثال‌هاي بارز ديگر در زمينة تجاري‌سازي محصولات بيوتكنولوژي از طريق ايجاد اتحادهاي بين‌المللي، بيوكون هند مي‌باشد كه يكي از شركت‌هاي بزرگ توليدكنندة مواد بيولوژيكي در هند است. اين شركت در سال 1978 به عنوان يك طرح مشترك با شركت Biocon Biomedical ايرلند در ناحية بنگلور هندوستان ايجاد گرديد. شركت مذكور كار خود را با توليد محصولات تخميري ساده شروع نموده و بعدها با گسترش طرح‌هاي تحقيق و توسعه به عنوان يك بازيگر اصلي در زمينة بيوتكنولوژي نوين درآمد.
يكي از كارهاي اوليه اين شركت، ايجاد جايگزين داخلي براي محصول Konji (يك محصول تخميري وارداتي از ژاپن) بود. اين محصول منبع مناسبي براي آنزيم‌هاي آميلاز و پروتئاز است (در صنعت از اين آنزيم‌ها، براي شكستن كربوهيدرات‌ها و پروتئين‌ها استفاده مي‌شود). اگرچه فرآيند آن بسيار پيچيده بود و در خارج از ژاپن كمتر شناخته شده بود، لكن شركت بيوكون هند بعد از سه سال، با ابداع تكنيك‌هاي جديد، آنزيم‌هايي كاملاً مشابه با نوع ژاپني را توليد نمود. اين موفقيت، توسط شركت بيوكون ايرلند مورد تشويق قرار گرفت. به دنبال آن بيوكون هند به عنوان تأمين‌كنندة آنزيم‌هاي غذايي براي بازارهاي اروپا و آمريكا درآمد.

داستان بيوكون هند به عنوان مثالي از همكاري‌هاي بين‌المللي است. زماني كه بيوكون هند ابداعات و فرآورده‌هاي جديد خود را وارد بازار مي‌‌نمود، بيوكون ايرلند، بازار فروش آن فرآورده‌ها‌ را تأمين مي‌كرد و به اين ترتيب شركت نوپاي هندي را با حذف هزينه‌هاي بازاريابي و فروش، ياري مي‌‌داد. در سال 1989 شركت بيوكون ايرلند و 30 درصد سهم آن در بيوكون هند، توسط شركت يونيلي‌ور (Uniliver) خريداري شد. اين مسئله سبب شد تا شركت بيوكون هند به سرمايه‌هاي جديدي دست يابد.

بيوكون با تأسيس شركت سين‌جن (Syngen)، فعاليت‌هاي خود را در زمينة تحقيقات دارويي آغاز نمود. سين‌جن با شركت‌هاي Astra zeneca، Glaxoو BMS رابطه برقرار نمود و به اين ترتيب، زمينه را براي فعاليت‌هاي خود گسترده‌تر كرد. تاكنون در اين زمينه نيز موفقيت‌هاي زيادي كسب نموده است.



نكته:

به نظر مي‌رسد دو تجربة فوق، مثال‌هاي خوبي از اهميت اتحادهاي بين‌المللي جهت تجاري‌سازي محصولات بيوتكنولوژي ‌باشد. در ايران نيز اين موضوع بايد مورد توجه مسئولين قرار گيرد؛ به خصوص كشور ما در شرايطي قصد ورود به تجاري سازي بيوتكنولوژي را دارد كه بسياري از محصولات اين فناوري توسط ساير كشورها به بازار جهاني عرضه شده‌اند و آنها اكنون به شيوه‌هاي جديد، ارازنتر و آسانتري دست‌يافته‌اند. لذا تلاش در جهت ايجاد اين تكنولوژي‌ها با اتكاي صرف به توان متخصصين داخلي ممكن است باعث از دست دادن فرصت شود و چه بسا در زماني كه ما به آن تكنولوژي دست يابيم، شيوه جديدتر و پيشرفته از آن توسط ساير كشورها بدست آيد و رقابت با آنها را غير ممكن نمايد. 




مآخذ:

Cuma, C. and Kode, V. (2001) The New Economy, Indusrerial and Environmental Biotechnology in 1-Developping Countries. United Nations Conference on Trade and Development.

http://r0.unctad.org/trade_env/test1/publications/newbioeconomy.pdf2